Çıraklık eğitimi kapsamındaki mesleklerde faaliyet gösteren bir iş yerinde çalışan 15 yaşından gün almamış olanlar adayçırak olarak eğitime devam ederler. Aday çırakların eğitiminde temel amaç; meslekle ilgili ön bilgileri vermek ve temel eğitimini geliştirmektir. Bunlara ayrıca işyeri ortamı tanıtılmakta, mesleki rehberlikte bulunulmaktadır.
Aday çıraklar haftada 1 gün mesleki eğitim merkezlerinde teorik eğitim görürler. Ders programı Genel Bilgi Dersleri ile Meslek Bilgisi derslerinden meydana gelmektedir.
14 yasini tamamlamış olanlar ise çırak olarak eğitime devam ederler. Bu eğitim çıraklık sisteminin özünü oluşturmaktadır. Çırakların devam ettiği eğitim süresi mesleklerin özelliği ve eğitim seviyeleri dikkate alınarak1-3 yıl arasında(Bkz.Meslek Dalları) belirlenmektedir. Bu süre uygulamada çıraklık eğitimi yapılan mesleklerin tamamında 1 ile 3 yıl olarak belirlenmiştir. Bu eğitim kalfalık sınavının verilmesiyle son bulmaktadır. Çıraklık eğitim süresince haftada 1 gün (8 saatten az olmamak üzere) teorik eğitim görmek üzere mesleki eğitim merkezlerine devam ederler. Çıraklık eğitimi uygulama kapsamında bulunan mesleklerde faaliyet gösteren işyerlerinde çalışan çırak yasındaki gençlerin çıraklık eğitimi uygulama kapsamına alınmış il ve meslek dallarında çalışan gençlerin çıraklık eğitimi görmesi zorunludur. Çıraklık döneminde uygulanan haftalık ders dağıtımı mesleklere göre farklılık göstermektedir.
3308 sayılı Yasanın 14 üncü maddeleri gereğince, lise ve daha üst düzeyde genel eğitimden sonra çıraklık eğitimine başlayanların eğitim süresi, mesleklerdeki çıraklık süresinin yarısına kadar kısaltılabilmektedir.(Bkz.Meslek Dalları) Bu süreler, Mesleki Eğitim Kurulu'nun uygun görüsü alınarak Milli Eğitim Bakanlığınca belirlenmiştir.
19 yaşından büyük olup, çıraklık eğitimi uygulama kapsamındaki meslek dallarında çalışan ve askerlikle ilişiği bulunmayanlarda da istemeleri halinde çıraklık eğitimi alırlar.19 Yaşından büyüklerde almış oldukları eğitimin yanı sıra öğrencilik haklarından yararlanırlar.SSK primleri devlet tarafından çırak öğrencide olduğu gibi ödenir.
ÇIRAKLIK SÖZLEŞMESİ
Çırak ile onu eğitmek amacıyla ise alan işyeri sahibi arasında tarafların hak ve yükümlülüklerini belirleyen sözleşmeye çıraklık sözleşmesi denmektedir.
Mesleki Eğitim Kurulunca hazırlanan çıraklık sözleşmesi modeli Mesleki Eğitim Merkezlerinde kullanılmaktadır.
19 yaşından gün aldıktan sonra çıraklık eğitimine başlayanlar için çıraklık sözleşmesi düzenlenmemektedir. Bu durumda olanların kayıtları "19 Yaş Üstü Kayıt Formu" doldurmalarıyla kayıtları alınır. Aday çırak ve çıraklar ile 19 yaş üstü kayıtları, Mesleki ve Teknik Eğitim Yönetmeliği'ne göre, her yıl Temmuz, Ağustos ve Eylül ayları ile Ocak ayında ara kayıt olmak üzere iki dönemde, çalışma takviminde belirtilen tarihler arasında yapılır.
Taraflarca imzalanan sözleşme işyerinin bağlı bulunduğu meslek odasınca onaylanır ve mesleki eğitimi merkezi müdürlüğüne çırağın kaydı yaptırılır.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu'nun 15.maddesi gereğince, bir işyerinde aday çırak ve çırakların pratik eğitimini yürütmek için usta öğretici bulundurulması şarttır.
ADAY ÇIRAK VE ÇIRAK ÖĞRENCİLERİN SİGORTA İŞLEMLERİ
Aday çırak, ve isletmelerde meslek eğitimi gören öğrencilere, sözleşmenin yapılması ile 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun is kazaları meslek hastalıkları ile hastalık sigortaları hükümlerinin uygulanacağı, sigorta primlerinin 1475 sayılı Is Kanunun 33.maddesi gereğince bunların yaşına uygun asgari ücretin %50'si üzerinden Milli Eğitim Bakanlığı bütçesine konulan ödenekten karşılanacağı, 3308 sayılı Kanunun 25.maddesi ile hüküm altına alınmıştır. Ayni kanun maddesi gereğince, aday çırak, çırak ve isletmelerde meslek eğitimi gören öğrenciler hakkında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun 23, 24, 35 ve 42 maddeleri hükümleri uygulanmaz. Ayrıca bunlara ayni kanuna göre, is göremezlik ödenekleri bağlanacak sürekli is göremezlik gelirine esas olacak günlük kazançların tespitine sigorta primine esas tutulan ücret dikkate alınır.
Mesleki eğitim merkezi müdürlüklerince, aday çırak ve çırakların sigorta primleri yatırma işlemleri yürütülür.
19 yasından gün aldıktan sonra çıraklık eğitimine başlayanların sosyal güvenlik kuruluşlarına ait primleri Milli Eğitim Bakanlığı'nca,çıraklara uygulanan sigorta ödeme şekli ile ödenir.
ÇIRAKLIK EĞİTİMİNİN AMACI
Zorunlu temel eğitimini tamamladıktan sonra, gerçek iş ortamında fiilen çalışmak suretiyle meslek öğrenmek isteyen 15 yaş ve üzerindeki vatandaşlarımızın teorik ve pratik mesleki eğitimlerinin bir programa göre yapılmasını sağlayarak, onları ülkenin ihtiyaç duyduğu becerili işgücü haline getirmek, çıraklık eğitiminin temel amacıdır.
Çıraklık eğitimi ile ayrıca;
1. İş hayatında çalışma disiplinin sağlanması,
2. Çırak öğrencilerin sosyal güvenlik kapsamına alınması,
3. Ülke çapında mesleki standartların sağlanması,
4. İşyeri açmanın belli bir düzene bağlanması,
5. Meslek analizine dayalı olarak günümüzde geçerli mesleklerin belirlenmesi,
6. Yapılan işlerin kalite ve veriminin yükselmesi,
7. Eğitimde fırsat eşitliğinin yaygınlaştırılması
gibi amaçların gerçekleştirilmesi hedeflenmektedir.
Bu eğitimi tamamlayan vatandaşlarımız:
1. İyi bir vatandaştan beklenen davranışları kazanacak,
2. Çeşitli mesleklerdeki ortak iş ve işlemleri öğrenecek,
3. Çalışma disiplininin anlam ve önemini kavrayacak,
4. Ortak bir genel kültür edinecek,
5. Çalışma hayatına uyum sağlamaya yardımcı olacak tutum ve davranışlar kazanacaklardır.
ÇIRAKLIK EĞİTİMİNİN UYGULANDIĞI YERLER
3308 sayılı Meslek Eğitimi Kanunu’nun 2. maddesine göre çıraklık eğitimi aşağıdaki işyerleri ve kuruluşlarda uygulanmaktadır:
1. 5362 Sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu’na göre kurulmuş meslek kuruluşlara üye işyerleri,
2. 5174 Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu'na göre kurulmuş meslekî kuruluşlara üye işyerleri ve işletmeler
3. Döner sermayeli işyerleri,
4. Mal ve hizmet üreten kamu kuruluşları.
MESLEKÎ EĞİTİM MERKEZİ MÜDÜRLÜKLERİ
Meslekî Eğitim Merkezleri çıraklık eğitimi uygulama kapsamına alınan il ve meslek dallarında aday çırak, çırak, kalfa ve ustalara eğitim vermek ve çeşitli meslek kursları açmak suretiyle sanayimizin ihtiyaç duyduğu nitelikli ara insan gücünü yetiştirmek amacıyla açılan eğitim kurumlarıdır.
ÇIRAKLIK EĞİTİMİNİN ÖNEMİ
Hızla kalkınan ve sanayileşen ülkemizde eğitim, kalkınmanın en etkili ve temel araçlarından biri olarak kabul edilmiştir. Her yıl sayıları milyon ile ifade edilen gencimiz eğitim ordusuna katılmakta ve bu durum her geçen gün daha fazla imkan ve kaynakları eğitime ayırmamızı gerektirmektedir.
Sanayileşmede en önemli unsurlardan biri de bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarına sahip, yüksek verimi gerçekleştirecek insan gücünün yetiştirilmesidir. Bu sebeple, sanayinin gelişmesinde bir alt yapı yatırımı olan meslekî ve teknik eğitime gerekli önemin verilmesi ve bu sistemin etkinliğinin artırılması zorunlu bulunmaktadır.
Günümüzde, meslekî ve teknik eğitimde sadece okul sistemiyle kalifiye meslek elemanı yetiştirilmesi mümkün bulunmamaktadır. Bu eğitimde, okul ve işyerinin ortaklaşa görev, yetki ve sorumluluk alacağı bir sistem hedeflenmektedir.
ÇIRAKLIK VE MESLEKÎ EĞİTİMİN İLKELERİ
a) Kurumların işlevlerinin, Türk Millî Eğitiminin genel amaç ve temel ilkeleri doğrultusunda evrensel hukuka, demokrasi ve insan haklarına uygun ve bir bütünlük içinde yerine getirilmesi,
b) Kalkınma plânları, hükûmet programları ve millî eğitim şûrası kararlarında yer alan hedefler, ilkeler ve politikalara uygun olarak insan gücü, eğitim ve istihdam ilişkilerinin sağlıklı, dengeli ve dinamik bir yapıya kavuşturulması,
c) Gençlere ve yetişkinlere ortak bir genel kültür kazandırmak suretiyle onlarda kişi ve toplum sorunlarını tanıma ve çözüm yollarını üretme; ülkenin sosyal, kültürel ve ekonomik kalkınmasına katkıda bulunma bilincinin kazandırılması,
d) Meslekî ve teknik eğitim alanında, yerel yönetimler, ilgili oda, kamu ve özel kurum ve kuruluşlar ile gönüllü kuruluş temsilcileri ve sivil toplum örgütlerinin eğitim yönetimi karar süreçlerine katılım ve katkılarının sağlanması, uygulama ve iş birliğinin kurumsallaştırılması,
e) Eğitim binalarının fizikî kapasiteleri ile personel, donatım ve diğer olanaklarının en etkin ve verimli biçimde kullanılması amacıyla meslekî ve teknik eğitim okul ve kurumlarının öncelikle Bakanlıkça belirlenecek küçük yerleşim birimlerinden başlanmak üzere merkezler olarak yapılandırılması,
f) Örgün, çıraklık ve yaygın meslekî ve teknik eğitimle her bireye ilgi, istek ve yetenekleri doğrultusunda bilgi, beceri, tutum, davranış ve iş alışkanlıklarının kazandırılması,
g) İş ve hizmet alanlarında gereksinim duyulan nitelikli insan gücünün yetiştirilmesi, sürekli eğitimle meslekî bilgi ve becerilerinin güncelleştirilmesi ve uygulanan programlarla girişimcilik bilincinin kazandırılması,
h) Öğretim programlarının bütünlüğü ve devamlılığı içinde kurumların bir veya daha fazla meslek yüksekokulu ile ilişkilendirilmiş meslekî ve teknik eğitim bölgelerinin oluşturulması, yüksek öğretim kurumları ile her alanda iş birliği yapılması ve ortak çalışmaların yürütülmesi,
ı) Meslekî eğitim almış olanların alanlarında istihdamlarının sağlanması,
i) İstihdam edilenlerin, uluslar arası standartlara ve performanslarına göre geliştirme ve uyum kurslarıyla eğitim düzeylerinin yükseltilmesi,
j) Meslekî ve teknik eğitim sürecinde teknolojinin etkin ve verimli kullanılarak eğitimin çağdaş, bilimsel ölçütlerde ve yüksek nitelikte sunulması,
k) Eğitim, üretim ve hizmette uluslar arası standartlara uyulması ve meslekî eğitimde belgelendirmenin özendirilmesi,
l) Eğitimin modüler programlarla yapılması, yaşam boyu öğrenim ve sürekli meslekî eğitimin bireylere benimsetilmesi,
m) Her ortamda kazanılan yeterliklerin değerlendirilmesi ve belge bütünlüğünün sağlanması, n) Öğretim sürecinde bilimsel düşüncenin, üretkenliğin, insana ve doğaya ilişkin sevgi ve estetik değerlerin esas alınarak plânlı ve zaman yönetimine ilişkin yaklaşımların benimsenmesi,
o) Ekibin birer üyesi olan yönetici, öğretmen, öğrenci ve velinin çevreyle olan ilişkilerinde gönüllülük, karşılıklı sevgi, saygı, anlayış, hoşgörü ve görgü kurallarına uygun davranışların ön plânda tutulması,
ö) Değerlendirmelerin objektif olarak yapılması, başarının teşvik edilmesi, desteklenmesi ve ödüllendirilmesi,
p) Yetki ve sorumlulukların gönüllü olarak paylaşılması, iletişim kanallarının açık tutulması,
r) Yönetici ve öğretmenlerin, kurum ve işletmede eğitim lideri olması,
s) Eğitim-öğretimde ders dışı etkinliklerin de eğitimin ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmesi ve değerlendirilmesi,
ş) Meslekî rehberliğin etkin olarak sürdürülmesi, teknolojik gelişmelerin sürekli olarak izlenmesi,
t) Her türlü iş ve işlemin elektronik ortamda yürütülmesi, izlenmesi ve saklanması,
u) Meslekî ve teknik orta öğretim programları ile bu programların devamı niteliğindeki meslek yüksekokulları arasında program bütünlüğünün sağlanması temel ilkedir (Meslekî Teknik Eğitim Yönetmeliğinin 5. Maddesi).
